Урок C1.31: Моўная сітуацыя ў Беларусі: беларусізацыя і русіфікацыя
Урок C1.31: Моўная сітуацыя ў Беларусі: беларусізацыя і русіфікацыя
| ← Урок C1.30: Нацыянальныя традыцыі ў сучасным свеце | Спіс урокаў | Урок C1.32: Беларуская мова ў інтэрнэце і СМІ → |
Уводзіны
Моўная сітуацыя ў Беларусі з'яўляецца складаным і шматгранным феноменам, які фарміраваўся пад уплывам гістарычных, палітычных і сацыяльных фактараў. Беларуская мова, якая з'яўляецца дзяржаўнай, суіснуе з рускай, якая фактычна дамінуе ў паўсядзённым жыцці, адукацыі і СМІ. Гэтыя працэсы атрымалі назвы "беларусізацыя" (захаванне і развіццё беларускай мовы) і "русіфікацыя" (пашырэнне рускай мовы). На гэтым уроку мы разгледзім гістарычныя перадумовы, сучасны стан моўнай сітуацыі, палітыку дзяржавы ў моўнай сферы, а таксама асноўную лексіку для абмеркавання гэтай тэмы.
Тэорыя
Асноўная лексіка па тэме (пашыраны спіс)
| Беларуская | Рускі пераклад | Кантэкст |
|---|---|---|
| моўная сітуацыя | языковая ситуация | Моўная сітуацыя ў Беларусі з'яўляецца дыглоснай. |
| беларусізацыя | белорусизация | Беларусізацыя накіравана на развіццё мовы. |
| русіфікацыя | русификация | Русіфікацыя прывяла да зніжэння ролі беларускай мовы. |
| дзяржаўная мова | государственный язык | Беларуская мова з'яўляецца дзяржаўнай. |
| родная мова | родной язык | Родная мова з'яўляецца важнай для ідэнтычнасці. |
| моўная палітыка | языковая политика | Моўная палітыка вызначае статус моў. |
| моўная асіміляцыя | языковая ассимиляция | Асіміляцыя вядзе да страты мовы. |
| дыглосія | диглоссия | Дыглосія характарызуецца функцыянальным размеркаваннем моў. |
| білінгвізм | билингвизм | Білінгвізм з'яўляецца распаўсюджанай з'явай. |
| моўныя правы | языковые права | Моўныя правы абараняюцца заканадаўствам. |
| моўная спадчына | языковое наследие | Моўная спадчына патрабуе захавання. |
| моўны актывізм | языковой активизм | Моўны актывізм падтрымлівае выкарыстанне мовы. |
| моўны рэсурс | языковой ресурс | Мова з'яўляецца культурным рэсурсам. |
| дэмаграфічны фактар | демографический фактор | Дэмаграфія ўплывае на моўную сітуацыю. |
| міграцыя | миграция | Міграцыя ўплывае на моўны склад насельніцтва. |
| урбанізацыя | урбанизация | Урбанізацыя садзейнічае русіфікацыі. |
| кадыфікацыя мовы | кодификация языка | Кадыфікацыя замацоўвае нормы мовы. |
| літаратурная мова | литературный язык | Літаратурная мова з'яўляецца ўзорам. |
| гутарковая мова | разговорный язык | Гутарковая мова адрозніваецца ад літаратурнай. |
| трасянка | трасянка | Трасянка з'яўляецца змяшанай формай. |
| моўная інтэрферэнцыя | языковая интерференция | Інтэрферэнцыя ўзнікае пры кантакце моў. |
| суржык | суржик | Суржык з'яўляецца аналагам трасянкі. |
| сацыялінгвістыка | социолингвистика | Сацыялінгвістыка даследуе моўныя працэсы. |
Гістарычныя этапы моўнай сітуацыі
| Перыяд | Апісанне |
|---|---|
| Вялікае Княства Літоўскае | Беларуская мова была дзяржаўнай |
| Расійская імперыя | Русіфікацыя, абмежаванне мовы |
| Савецкі перыяд | Палітыка беларусізацыі (1920-я), затым русіфікацыя |
| Сучасны перыяд | Двухмоўе, дзяржаўная падтрымка беларускай мовы |
Сучасная моўная сітуацыя
| Аспект | Апісанне |
|---|---|
| Выкарыстанне ў побыце | Дамінуе руская |
| Адукацыя | Беларуская і руская мовы |
| СМІ | Пераважна руская |
Палітыка беларусізацыі
| Напрамак | Меры |
|---|---|
| Адукацыя | Павялічэнне колькасці школ з беларускай мовай |
| Культура | Падтрымка беларускамоўных праектаў |
| Заканадаўства | Моўныя правы грамадзян |
Фактары русіфікацыі
| Фактар | Апісанне |
|---|---|
| Гістарычны | Наступствы расійскай і савецкай палітыкі |
| Эканамічны | Перавага рускай у бізнесе |
| Сацыяльны | Моўныя перавагі насельніцтва |
Прыклад тэксту для аналізу
Моўная сітуацыя ў Беларусі: беларусізацыя і русіфікацыя (Языковая ситуация в Беларуси: белорусизация и русификация):
Моўная сітуацыя ў Беларусі характарызуецца суіснаваннем беларускай і рускай моў. Беларуская мова з'яўляецца дзяржаўнай, але руская фактычна дамінуе. Гэта вынік гістарычных працэсаў. У савецкі час праводзілася беларусізацыя, а затым русіфікацыя. Сёння назіраецца імкненне да захавання беларускай мовы, але яна выкарыстоўваецца абмежавана. Моўная палітыка патрабуе больш актыўных мер для падтрымкі беларускай мовы. Білінгвізм з'яўляецца рэальнасцю, але важна захоўваць моўную разнастайнасць.
Словазлучэнні для актыўнага выкарыстання
| Беларуская | Рускі пераклад |
|---|---|
| праводзіць палітыку беларусізацыі | проводить политику белорусизации |
| захоўваць родную мову | сохранять родной язык |
| развіваць двухмоўе | развивать двуязычие |
| падтрымліваць моўныя правы | поддерживать языковые права |
| супрацьстаяць русіфікацыі | противостоять русификации |
Практыкаванні (5 заданняў)
Заданне 1. Падбярыце сінонімы
Падбярыце беларускія адпаведнікі: 1. языковая ситуация 2. государственный язык 3. русификация 4. белорусизация 5. билингвизм
Заданне 2. Складзіце сказы з наступнымі словамі
Складзіце сказы з наступнымі словамі: 1. моўная сітуацыя, Беларусь, характарыстыка 2. беларусізацыя, адраджэнне, мова 3. русіфікацыя, наступствы, гісторыя 4. білінгвізм, перавагі, выклікі 5. моўная палітыка, дзяржава, падтрымка
Заданне 3. Перакладзіце на беларускую мову
1. Языковая ситуация в Беларуси является диглосной. 2. Белорусский язык является государственным. 3. Русификация привела к снижению роли белорусского языка. 4. Билингвизм является распространённым явлением. 5. Языковая политика требует активных мер.
Заданне 4. Устаўце прапушчаныя словы
1. Моўная сітуацыя ў Беларусі з'яўляецца ... (диглосной). 2. Беларуская мова з'яўляецца ... (государственным) мовай. 3. ... (Русификация) прывяла да зніжэння ролі беларускай мовы. 4. ... (Билингвизм) з'яўляецца распаўсюджанай з'явай. 5. Моўная палітыка патрабуе актыўных ... (мер). 6. ... (Белорусизация) накіравана на развіццё мовы. 7. Трасянка з'яўляецца ... (смешанной) формай. 8. Сацыялінгвістыка даследуе моўныя ... (процессы).
Заданне 5. Напішыце тэкст
Напішыце 7–10 сказаў на тэму: «Праблемы і перспектывы беларускай мовы ў сучаснай Беларусі». Выкарыстоўвайце не менш за 10 слоў з лексічнага спісу.
Адказы
Адказы да задання 1
1. моўная сітуацыя 2. дзяржаўная мова 3. русіфікацыя 4. беларусізацыя 5. білінгвізм
Адказы да задання 2
1. Моўная сітуацыя ў Беларусі характарызуецца двухмоўем. 2. Беларусізацыя накіравана на адраджэнне беларускай мовы. 3. Русіфікацыя мае сур'ёзныя гістарычныя наступствы. 4. Білінгвізм мае як перавагі, так і выклікі. 5. Моўная палітыка дзяржавы патрабуе падтрымкі.
Адказы да задання 3
1. Моўная сітуацыя ў Беларусі з'яўляецца дыглоснай. 2. Беларуская мова з'яўляецца дзяржаўнай. 3. Русіфікацыя прывяла да зніжэння ролі беларускай мовы. 4. Білінгвізм з'яўляецца распаўсюджанай з'явай. 5. Моўная палітыка патрабуе актыўных мер.
Адказы да задання 4
1. Моўная сітуацыя ў Беларусі з'яўляецца дыглоснай. 2. Беларуская мова з'яўляецца дзяржаўнай мовай. 3. Русіфікацыя прывяла да зніжэння ролі беларускай мовы. 4. Білінгвізм з'яўляецца распаўсюджанай з'явай. 5. Моўная палітыка патрабуе актыўных мер. 6. Беларусізацыя накіравана на развіццё мовы. 7. Трасянка з'яўляецца змяшанай формай. 8. Сацыялінгвістыка даследуе моўныя працэсы.
Адказы да задання 5 (прыкладны тэкст)
Беларуская мова з'яўляецца дзяржаўнай, але яе выкарыстанне ў паўсядзённым жыцці абмежавана. Гэта вынік гістарычнай русіфікацыі. Сёння назіраецца імкненне да захавання мовы. Беларусізацыя праводзіцца ў адукацыі і культуры. Аднак руская мова дамінуе ў СМІ і бізнесе. Білінгвізм з'яўляецца рэальнасцю. Трасянка ўзнікае як змяшаная форма. Для падтрымкі беларускай мовы неабходныя актыўныя меры. Моўная палітыка павінна заахвочваць выкарыстанне мовы ў побыце.
Вывады
На гэтым уроку мы разгледзелі моўную сітуацыю ў Беларусі, беларусізацыю і русіфікацыю, а таксама актыўную лексіку для абмеркавання гэтай тэмы.
| ← Урок C1.30: Нацыянальныя традыцыі ў сучасным свеце | Спіс урокаў | Урок C1.32: Беларуская мова ў інтэрнэце і СМІ → |